Wat flamenco is: cante, baile, toque

Drie kunsten in één

In de woorden van UNESCO verenigt flamenco zang, dans en muzikantschap in één kunst. Elk heeft een Spaanse naam, en je hoort die woorden in elke tablao. Geen van de drie is slechts decoratie voor de anderen: de gitaar is haar eerste rol als begeleiding allang ontgroeid, en de zanger en de danser kunnen elk een stuk leiden, terwijl de anderen antwoorden.

• Cante: het gezongen vers, door een cantaor of cantaora
• Baile: de dans, met voetenwerk, armen en houding
• Toque: de gitaar, die ook het ritme bewaakt

Palmas en jaleo

Tussen en onder de drie kunsten klinkt het geluid van handen. Palmas zijn handklappen, en waar geen gitarist speelt, kunnen zij het hele ritme dragen. Jaleo voegt de stem toe: ritmisch klappen samen met kreten die de artiesten aanmoedigen, zoals olé. Wikipedia merkt op dat de klappen hol kunnen klinken met holle handen of scherper met stijve vingers. Beide maken deel uit van de kunst, het zijn geen onderbrekingen. Wanneer je hoort dat de zaal in groepen klapt en een stem tussen de tellen roept, hoor je tegelijkertijd de compás worden vastgehouden en de artiesten worden aangespoord.

Compás: het ritme eronder

In het Spaans betekent compás de terugkerende ritmische cyclus waarop een stuk is gebouwd, en het is fundamenteel voor flamenco. De meest voorkomende cyclus telt twaalf tellen, met accenten die niet vallen waar een klassieke musicus een neerslag zou verwachten. Verschillende vormen plaatsen de accenten anders, en zo onderscheiden ervaren luisteraars ze van elkaar. Je hoeft niet te tellen om van een voorstelling te genieten, maar te weten dat er een twaalf-tellen-puls is, verklaart waarom het klappen als een gesprek kan klinken.

Palos: de vormen

Elke flamencostijl heet een palo, en kenners onderscheiden ze aan ritme, toonaard, akkoorden, de vorm van het vers en hun herkomst. Er zijn er meer dan vijftig. Traditioneel worden ze in drie families ingedeeld: de ernstigste, cante jondo genaamd; de lichtere, feestelijkere cante chico; en een middengroep die bij geen van beide past. Een programma beweegt zich meestal tussen hen, van ernstig naar levendig. De bekendste zijn onder meer de soleá, de seguiriya, de tangos en de bulería.

Lees verder: De bulería: het feestritme van flamenco

Waar het vandaan komt

Andalusië is het hartland van flamenco volgens UNESCO, met Murcia en Extremadura ook als deel van de wortels, en de Gitano-gemeenschap wordt een centrale rol toegekend in het vormgeven ervan. Wikipedia meldt de overtuiging dat het ontstond aan het einde van de 18e eeuw, in de steden en dorpen van de lagere vlakte van de Guadalquivir, en Jerez de la Frontera herbergt het vroegste schriftelijke spoor. De Gitano-families die het cultiveerden, en de culturen om hen heen, vormden een gemengde traditie die geen enkele oorsprong verklaart.

Van familiefeesten tot de tablao

Flamenco begon als een intieme expressie, gezongen op familiefeesten en vieringen, en volgens UNESCO wordt de kunst doorgegeven via families, dynastieën en flamencoclubs. In de 19e eeuw boden de eerste cafés cantantes het als show aan, en in de 20e eeuw bereikte het de theaters en de rest van de wereld. Een tablao bewaart de kleinschaligheid van de beginjaren: een podium dicht bij de tafels, zodat je de hak en de adem hoort.

Flamenco op het podium door de tijd heen

Wikipedia beschrijft stap voor stap de overgang van woonkamer naar podium. De eerste cafés cantantes van de 19e eeuw boden flamenco als show aan, en daar ontstond de professionele zanger. Van de jaren twintig tot in de jaren vijftig presenteerden impresario's flamenco als flamenco-opera en brachten het in stierenarena's en theaters, waardoor het zich over heel Spanje en daarbuiten verspreidde. De eerste leerstoel flamencologie werd in de jaren vijftig opgericht in Jerez de la Frontera, en in 2010 erkende UNESCO de kunst als immaterieel erfgoed.