Τι είναι το flamenco: cante, baile, toque

Τρεις τέχνες σε μία

Κατά τα λόγια της UNESCO, το φλαμένκο ενώνει το τραγούδι, τον χορό και τη μουσική σε μία ενιαία τέχνη. Καθένα έχει το ισπανικό του όνομα, και θα ακούσετε αυτές τις λέξεις σε κάθε ταμπλάο. Κανένα από τα τρία δεν είναι απλώς διακοσμητικό για τα άλλα: η κιθάρα έχει από καιρό ξεπεράσει τον πρώτο της ρόλο ως συνοδεία, και ο τραγουδιστής και ο χορευτής μπορούν ο καθένας να ηγηθεί ενός κομματιού, με τους άλλους να απαντούν.

• Το cante: ο τραγουδισμένος στίχος, από έναν cantaor ή μια cantaora
• Baile: ο χορός, με βηματολόγιο, χέρια και στάση σώματος
• Τοκάδα: η κιθάρα, που κρατάει και τον ρυθμό

Πάλμας και χαλέο

Ανάμεσα και κάτω από τις τρεις τέχνες ακούγεται ο ήχος των χεριών. Οι palmas είναι παλαμάκια και, όπου δεν παίζει κιθαρίστας, μπορούν να κρατήσουν ολόκληρο τον ρυθμό. Το jaleo προσθέτει τη φωνή: ρυθμικά παλαμάκια μαζί με κραυγές που ενθαρρύνουν τους καλλιτέχνες, όπως το «olé». Η Wikipedia σημειώνει ότι τα παλαμάκια μπορούν να γίνονται με κυρτωμένες παλάμες για έναν υπόκωφο ήχο ή με τεντωμένα δάχτυλα για έναν πιο οξύ. Και τα δύο αποτελούν μέρος της τέχνης, όχι διακοπή της. Όταν ακούς την αίθουσα να χειροκροτά σε ομάδες και μια φωνή να ξεσπά ανάμεσα στους χτύπους, ακούς το compás να κρατιέται και τους καλλιτέχνες να ενθαρρύνονται ταυτόχρονα.

Compás: ο ρυθμός από κάτω

Στα ισπανικά, το compás σημαίνει τον επαναλαμβανόμενο ρυθμικό κύκλο πάνω στον οποίο χτίζεται ένα κομμάτι, και είναι θεμελιώδες για το φλαμένκο. Ο πιο συνηθισμένος κύκλος αποτελείται από δώδεκα χτύπους, με τονισμούς που δεν πέφτουν εκεί όπου θα περίμενε ένας κλασικός μουσικός. Διαφορετικές φόρμες τοποθετούν τους τονισμούς διαφορετικά, και έτσι οι έμπειροι ακροατές τις ξεχωρίζουν. Δεν χρειάζεται να μετράτε για να απολαύσετε μια παράσταση, αλλά το να γνωρίζετε ότι υπάρχει ένας παλμός δώδεκα χτύπων εξηγεί γιατί τα παλαμάκια μπορεί να ακούγονται σαν συνομιλία.

Palos: οι φόρμες

Κάθε στυλ φλαμένκο ονομάζεται palo και οι ειδικοί τα ξεχωρίζουν με βάση τον ρυθμό, τον τρόπο, τις συγχορδίες, τη μορφή του στίχου και την προέλευσή τους. Υπάρχουν περισσότερα από πενήντα. Παραδοσιακά χωρίζονται σε τρεις οικογένειες: τα πιο βαριά, που ονομάζονται cante jondo· τα πιο ελαφριά και γιορτινά cante chico· και μια ενδιάμεση ομάδα που δεν ταιριάζει σε καμία από τις δύο. Ένα πρόγραμμα συνήθως κινείται ανάμεσά τους, από τα βαριά στα ζωηρά. Τα πιο γνωστά περιλαμβάνουν τη soleá, τη seguiriya, τα tangos και τη bulería.

Διαβάστε στη συνέχεια: Η bulería: ο ρυθμός του γλεντιού του φλαμένκο

Από πού προέρχεται

Η Ανδαλουσία είναι η καρδιά του φλαμένκο κατά την UNESCO, με τη Μούρθια και την Εξτρεμαδούρα να αποτελούν επίσης μέρος των ριζών του, ενώ στην κοινότητα των Gitano αναγνωρίζεται κεντρικός ρόλος στη διαμόρφωσή του. Η Wikipedia αναφέρει την πεποίθηση ότι αναδύθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα, στις πόλεις και κωμοπόλεις της πεδιάδας του κάτω Γουαδαλκιβίρ, με το Jerez de la Frontera να κατέχει το αρχαιότερο γραπτό ίχνος. Οι οικογένειες Gitano που το καλλιέργησαν, και οι πολιτισμοί γύρω τους, διαμόρφωσαν μια μικτή παράδοση που καμία μεμονωμένη καταγωγή δεν μπορεί να εξηγήσει.

Από τις οικογενειακές συγκεντρώσεις στο ταμπλάο

Το φλαμένκο ξεκίνησε ως μια οικεία έκφραση, τραγουδισμένη σε οικογενειακές συγκεντρώσεις και γιορτές, και σύμφωνα με την UNESCO μεταδίδεται μέσα από οικογένειες, δυναστείες και λέσχες φλαμένκο. Τον 19ο αιώνα τα πρώτα cafés cantantes το πρόσφεραν ως παράσταση, και τον 20ό αιώνα έφτασε στα θέατρα και στον ευρύτερο κόσμο. Ένα ταμπλάο διατηρεί τη μικρή κλίμακα των πρώτων χρόνων: μια σκηνή κοντά στα τραπέζια, ώστε να ακούς το τακούνι και την ανάσα.

Το φλαμένκο στη σκηνή μέσα στον χρόνο

Η Wikipedia καταγράφει βήμα βήμα τη μετάβαση από το σαλόνι στη σκηνή. Τα πρώτα cafés cantantes του 19ου αιώνα πρόσφεραν το φλαμένκο ως παράσταση, και μέσα σε αυτά αναδείχθηκε ο επαγγελματίας τραγουδιστής. Από τη δεκαετία του 1920 έως τη δεκαετία του 1950 οι διοργανωτές παρουσίαζαν το φλαμένκο ως όπερα φλαμένκο και το ανέβαζαν σε ταυρομαχικές αρένες και θέατρα, κάτι που το διέδωσε σε όλη την Ισπανία και στο εξωτερικό. Η πρώτη έδρα φλαμενκολογίας ιδρύθηκε στη Jerez de la Frontera τη δεκαετία του 1950, και το 2010 η UNESCO αναγνώρισε την τέχνη ως άυλη κληρονομιά.